Cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi<1>, hay có cách gọi khác là: cuộc binh phát triển thành của Lê Văn Khôi, khởi nghĩa của Lê Văn Khôi, sự biến thành Phiên An, là 1 trong cuộc nổi dậy chống lại triều đình xẩy ra vào thời vua Minh Mạng. Sự kiện này diễn ra từ năm 1833 mang lại năm 1835 ở các tỉnh miền nam Việt Nam, chỉ đạo của cuộc nổi lên này là Lê Văn Khôi, nhỏ nuôi của Lê Văn Duyệt.

Bạn đang xem: Khởi nghĩa lê văn khôi

<1>

Cuộc nổi dậy của Lê Văn Khôi<1>, hay nói một cách khác là:cuộc binh đổi mới của Lê Văn Khôi,khởi nghĩa của Lê Văn Khôi,sự biến thành Phiên An, là một trong những cuộc nổi lên chống lại triều đình xảy ra vào thời vua Minh Mạng. Sự khiếu nại này diễn ra từ năm 1833 mang lại năm 1835 ở những tỉnh khu vực miền nam Việt Nam, chỉ đạo của cuộc nổi lên này là Lê Văn Khôi, con nuôi của Lê Văn Duyệt.<1>

Nguyên nhân

Vua Minh Mạng với tả quân Lê Văn phê duyệt vốn có không ít hiềm khích và bốn thù. Minh Mạng tuy ghét dẫu vậy không dám làm những gì Lê Văn Duyệt vày công lao với uy quyền quá rộng của ông với triều đình.

Năm 1832, ngay sau thời điểm Lê Văn săn sóc mất, vua Minh Mạng bèn tìm phương pháp giành lại quyền lực của bản thân ở thành Gia Định. Vua bãi bỏ chính sách tổng trấn<3>, toàn bộ đổi là tỉnh, trực nằm trong vào triều đình Huế, giảm đặt quan tiền lại vào thay. Một trong những quan lại ấy tất cả Nguyễn Văn Quế làm cho tổng đốc, Bạch Xuân Nguyên làm tía chính, Nguyễn Chương Đạt làm án sát.<3>

Theo sách Việt nam giới sử lược của è Trọng Kim, thì: vốn là bạn tham lam, tàn ác; nên lúc tới làm tía chính làm việc Phiên An, Bạch Xuân Nguyên bảo rằng phụng mật chỉ truy vấn xét bài toán riêng của Lê Văn Duyệt, rồi đòi hỏi chứng cớ, trị tội bầy tôi tớ của ông thông qua ngày trước<3>.

Trước lúc đi, Bạch Xuân Nguyên đã có được Minh Mạng kín đáo dặn dò<4><5> về việc dựng nên một bản án chống lại Lê Văn Duyệt<5>. Ngay lúc đến nơi, Bạch Xuân Nguyên có tác dụng một báo cáo dày những tập<5> trong các số đó lên danh sách<4>, tìm bởi chứng, rồi buộc Lê Văn Duyệt những tội trong số đó có các tội tham nhũng, sử dụng quá quyền lực<6>, solo cử như việc Lê Văn Duyệt mở rộng thành chén bát Quái, đóng thêm tàu được coi là một dẫn chứng xác xứng đáng về tội ác phòng triều đình của Lê Văn Duyệt<4>, nhưng vì chưng ông đã chết nên cho người đánh chiêu tập 100 roi<7><8> Đồng thời nhiều chân tay của Lê Văn Duyệt cũng trở nên bắt, và 16 người nhà của Lê Văn ưng chuẩn bị giết mổ chết<7>.

Những hành động này vẫn thúc đẩy những thuộc hạ của Lê Văn Duyệt, trong các số đó có con nuôi ông là Lê Văn Khôi, khiếp sợ cho định mệnh của mình, buộc phải họ dấy binh nổi dậy bên dưới sự lãnh đạo của Lê Văn Khôi<7><8>.

Diễn biến

*

Vua Minh Mạng ở trong nhà Nguyễn

Nổi dậy

Nguyên trước Lê Văn Khôi có tên là Nguyễn Hữu Khôi, tín đồ ở Cao Bằng, vì chưng khởi binh làm cho loạn, bị quân triều đình xua đuổi đánh, mới chạy vào Thanh Hóa, gặp mặt Lê Văn ưng chuẩn làm ghê lược sống đấy, bèn xin ra thú. Lê Văn xem xét tin cần sử dụng cho làm bé nuôi, thay tên họ là Lê Văn Khôi, rồi mang về Gia Định cất nhắc cho làm mang đến chức phó vệ úy. Theo Quốc triều chủ yếu biên toát yếu, khi nổi dậy, Lê Văn Khôi giữ lại chức Tả quân Minh nghĩa Vệ úy<9>.

Khi Bạch Xuân Nguyên tuyên tía phụng mật chỉ trị tội những thủ hạ của Lê Văn Duyệt, Lê Văn Khôi bị bắt giam<3>. Ông bèn mưu cùng với mấy tín đồ cùng cánh khởi binh kháng triều đình.

Lê Văn Khôi ngầm contact được với lính tráng bên ngoài, tối ngày 18 tháng 5 năm Quý Tỵ (tức 5 tháng 7 năm 1833), ông cùng 27 bộ đội hồi lương<10> đồng mưu chợt nhập dinh giết anh chị Bạch Xuân Nguyên và bộ hạ Nguyễn Trương Hiệu, fan trực tiếp lo vụ án Lê Văn Duyệt, thuộc thủ hạ. Cơ hội đó ở Gia Định lại có những người dân có tội làm việc Bắc Kỳ đem đày vào, hoặc mang lại làm dùng kèm dân sự, hoặc bắt làm quân nhân gọi là hồi lương; những lính ấy gần như theo Lê Văn Khôi nổi dậy<3>.

Quân Lê Văn Khôi thu được Thành bát Quái. Họ tổ chức một lễ thắp đuốc<7> tại tuyển mộ Lê Văn chu đáo và trên đây, Lê Văn Khôi tuyên tía bất phục triều đình, ủng hộ An Hòa, con trai của Nguyễn Phúc Cảnh (hoàng tử Cảnh)<7>. Tối cùng ngày<7>, quân nổi lên giết<11> vị quan tổng đốc bắt đầu nhận chức của triều đình là Nguyễn Văn Quế<7>, người chịu trách nhiệm việc thi công lại quyền lực tối cao của triều đình trung ương ở vùng Gia Định<7>, khi ông đang có quân đến cứu Bạch Xuân Nguyên<11>.

Sách Đại Nam chủ yếu biên liệt truyện của phòng Nguyễn chép vụ việc này khá khác. Theo đó, khi Lê Văn Khôi cùng 60 người đến đánh Bạch Xuân Nguyên và Nguyễn Văn Quế. Xuân Nguyên thấy đụng lẻn trốn thoát, còn Quế cùng vài thủ hạ phản kháng bị giết mổ chết. Kế tiếp Lê Văn Khôi xua theo bắt được Bạch Xuân Nguyên, mang lại nhà Lê Văn chuyên chú để tế Duyệt. Tiếp nối Lê Văn Khôi mới giết nốt Xuân Nguyên<12>.

Tới mon 7 năm đó, cả Văn Quế cùng Xuân Nguyên số đông bị triều đình truy đoạt chức tổng đốc An Biên và tía chánh Phiên An<13>.

Đánh chiếm phần 6 tỉnh

Nhiều quan lại vị triều đình chỉ định đều bị giết chết và hoặc chạy ngoài thành Gia Định<7>. Cuộc nổi dậy bất thần này dường như không được triều đình dự phòng trước. Quân nổi dậy gấp rút tràn đi các tỉnh đồng bởi Nam bộ và tấn công chiếm. Trong tầm 3 ngày<7> lục tỉnh phái nam Kỳ đã phía bên trong tay lực lượng nổi dậy<7>. Lê Văn Khôi quản lý thành Phiên An, các tướng văn võ của triều đình đầu hàng. Ông đúc ấn trường đoản cú xưng là đại nguyên soái, phong mang đến Thái Công Triều, Lê Đắc Lực có tác dụng trung quân; các tướng fan Bắc Kỳ là Nguyễn Văn Đà<14>, Nguyễn Văn Thông làm cho tiền quân; Dương Văn Nhã, Hoàng Nghĩa Thơ làm cho Tả quân; Võ Vĩnh Tiền, Võ Vĩnh mua làm Hữu quân; Võ Vĩnh Lộc, Nguyễn Văn Bột có tác dụng hậu quân; lưu giữ Tín, trần Văn Tha làm thủy quân; Nguyễn Văn Tâm, Nguyễn Văn Chân, Quách Ngọc Chấn có tác dụng Tượng quân<9>.

Trong mon 6 âm lịch năm đó, quân nổi dậy xâm lăng Biên Hòa. Các quan lại công ty Nguyễn như Thự tuần phủ Võ Quýnh, án liền kề Lê Văn Trác, lãnh binh hồ nước Kim Truyền đều quăng quật chạy.

Vài ngày sau, Võ Quýnh phục hồi lại được Biên Hòa. Minh Mạng lệnh mang lại tổng đốc Long Tường là Lê Phúc Bảo, tổng đốc An Hà là Lê Đại cương cứng đốc quân cùng mang đến Phiên An tấn công Lê Văn Khôi. Tuy thế khi quân triều đình chưa kịp điều thì quân nổi lên dưới sự lãnh đạo của Thái Công Triều lại xâm chiếm Định Tường, để cho Phúc Bảo, Đại Cương hầu như bị cách chức làm quân nhân cùng với tuần che Vĩnh Long là sơn Chấn và Án sát Ngô Bá Toán.

Xem thêm: Chủ Tịch Triều Tiên Chết - Chủ Tịch Triều Tiên Kim Jong

Lê Văn Khôi còn không ít người trong gia đình ở xung quanh Bắc, bị triều đình bắt giữ lại ở Cao Bằng.

Thái Công Triều sở hữu quân trường đoản cú Định Tường đến đánh chiếm Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên. Quân nổi lên chia nhau đi giữ những huyện và đặt quan chức thống trị tại đó. Tháng 7 năm 1833, quân nổi dậy tấn công Biên Hòa tuy vậy bị tiến công lui. Sau đó, Lê Văn Khôi tiếp tục mở cuộc tiến công lần nữa và sở hữu được thành, giết thịt tướng đơn vị Nguyễn là Tôn Thất Gia. Thuộc lúc, anh bà xã Lê Văn Khôi là Nông Văn Vân làm tri châu Bảo Lạc thuộc Tuyên quang quẻ cũng nổi dậy, từ xưng là Thiết chế thượng tướng mạo quân.

Thất thế

Vua Minh Mạng ngay lập tức cử Tống Phúc Lương, Nguyễn Xuân, Phan Văn Thúy, Trương Minh Giảng với Trần Văn Năng đem thủy cỗ binh tượng vào đánh Khôi.

Ngay hồi tháng 8 năm 1833, quân triều đình đã phản công và bước đầu lấy lại các tỉnh nam Bộ. Tướng mạo Ngô Bá Toán chuộc tội, mang lại được Định Tường, được phong chức tía Chánh Sứ.<15>

Trong tháng, Án gần kề Vĩnh Long là Doãn Uẩn chỉ chiếm lại được thành Vĩnh Long. Sau đó Án gần kề An Giang là Bùi Văn Lý cũng chiếm phần lại An Giang và Hà Tiên. Trương Minh Giảng và Hoàng Đăng Thuận rước lại được Biên Hòa.

Địa chủ, phú hào những nơi dao động, không đủ can đảm ủng hộ Lê Văn Khôi nữa. Tiếp đó, một tướng xuất sắc của ông là Thái Công Triều cũng đầu hàng triều đình<3>, khiến cho lực lượng nổi lên suy yếu nhanh chóng. Triều sở hữu quân về tiến công Khôi làm việc Gia Định.

Cố thủ với thất bại

Lê Văn Khôi yếu đuối thế, bèn dựa vào giáo sĩ châu âu đi sang ước viện Xiêm La. Xiêm La nhân muốn xâm chiếm Đại phái nam bèn nhấn lời giúp.

Lê Văn Khôi còn mời một vị giáo sĩ fan Pháp thương hiệu Marchand mang lại và ở trong thành. Vấn đề mời vị giáo sĩ này và bài toán ủng hộ bé của hoàng tử Cảnh (đã cải đạo sang trọng Cơ đốc giáo trước đó) là An Hòa là nhằm mục tiêu có được sự ủng hộ của các người đạo gia tô địa phương<8><17>. Lê Văn Khôi còn kêu gọi những bạn theo đạo thiên chúa vào thành và sống bên dưới sự bảo trợ của ông<7>. Mọi giáo sĩ người việt nam giữ vai trò chỉ huy lực lượng thiên chúa giáo địa phương đánh lại quân triều đình và liên lạc với bên phía ngoài khi thành bị vây khốn.<18>

Năm 1834, quân triều đình vượt qua quân Xiêm, chiếm phần lại toàn thể các tỉnh miền nam bộ và chuyển sang vây quân nổi dậy trong thành chén Quái. Lê Văn Khôi bệnh tật mất ở trong thành Phiên An lúc thành đang bị vây ngặt. đàn ông ông là Lê Văn Cù mới 8 tuổi<19> được cử lên thay.

Dù Lê Văn Khôi vẫn chết, quân nổi lên vẫn giữ được thành trước quân triều đình tính đến tháng 9 năm 1835<7>. Dịp bấy giờ, thực trạng rất nguy ngập: Thành bị bao vây, thổ tả hoành hành, súng đạn hư lỗi vơi cạn dần, thực phẩm tuy nhiều nhưng bị độ ẩm mốc, tinh thần và công sức quân dân hầu như suy kiệt cùng ly tán... Cho nên vì vậy đến ngày 16 tháng 7 năm Ất mùi (tức 8 tháng 9 năm 1835), lúc quân triều đình chia thành 8 mũi, tấn công ồ ạt vào thành. Quân nổi lên chống cự không nổi, bị thua trận trận. Quân nổi dậy cả thảy 1.831 người đều bị giết chết và chôn thông thường một chỗ, sau đây gọi là Mả Ngụy hay Mả Biền Tru<20>.

Sau chiến tranh

*

Joseph Marchand bị xử lăng trì

Sáu bạn bị kết tội "chủ mưu" bị đóng góp cũi giải về Huế và nhận lãnh án lăng trì, trong các số đó có đàn ông của Lê Văn Khôi mới 8 tuổi, một linh mục người Pháp là Marchand, một tín đồ Hoa là Mạch Tấn Giai<21>

Theo GS. Nguyễn Phan quang đãng thì những "tội nhân" kia là: Nguyễn Văn tảo (con Khôi), giáo sĩ Marchand (Cố Du), Mạch Tấn Giai (gốc fan Triều Châu), Nguyễn Văn Hoành, Nguyễn Văn Trắm, Nguyễn Văn Bột.<22>.

Sau lúc dẹp hoàn thành cuộc nổi dậy, triều thần Phan Bá Đạt dưng sớ xin kể tội Lê Văn Duyệt<2>, vua Minh Mạng đồng ý và đội nội các là Hà Quyền, Nguyễn Tri Phương với Hoàng Quýnh ra án nghị Lê Văn Duyệt bao gồm bảy tội phải chém<2>, nhị tội cần thắt cổ<2>, một tội nên sung quân<2>, nhưng vì ông đã chết đề nghị chỉ cho những người tước sắc phong, phá và xiềng xích mồ mả.<2><11> Mãi cho tới đời vua Thiệu Trị án bắt đầu được tháo bỏ.<2>

Cuộc nổi dậy này đã khiến cho vua Minh Mạng hủy hoại tòa thành bền vững và kiên cố cũ là Thành chén Quái và mang đến xây tòa thành nhỏ tuổi hơn, ít kiên cố hơn là Thành Gia Định (hay Phượng Thành, Phụng Thành).

Và hiện nay các sử gia vẫn tồn tại tranh bao biện về tại sao chính của cuộc khởi nghĩa này là vì việc triều đình làm cho nhục Lê Văn thông qua hay chứng trạng quan chức địa phương mất quyền lực...<8>